SŁOWNIK STOSOWANYCH TERMINÓW

Akceptacja - interfakt wsparty na materialnej własności realności - więź łącząca dwa fakty i wynikający ze współprzebywania faktów i polega na wzajemnej życzliwości.

Aktualizowanie - przejaw mocy materii, powodujący wiązanie z sobą w jeden fakt materialny wszystkiego, co ukonstytuowało się w formie pod wpływem przyczyn zewnętrznych formalnych. Dotyczy to faktów zapoczątkowanych przez zależną materię faktualną (czwarta postać materii obok pierwszej materii faktualnej, materii pierwszej w stanie osobliwym, oraz czarnej materii).

Aktualność - przejaw w fakcie materialnym jego materii. Polega na mocy wywoływania tego co w tym fakcie aktualne, teraźniejsze, faktyczne, rzeczywiste, dominujące.

Artefakty to wielka ilość obiektów stanowiących życie codzienne człowieka w postaci [1] wytworów materialnych (cywilizacyjnych), [2] tworów naturalnych, i [3] utworów maentalnych (kulturowych). Wśród wytworów cywilizacyjnych toczy się realne życie człowieka, a są nimi infrastruktura techniczna, drogi, budynki, porty morskie i lotnicze, fabryki, kopalnie, elektrownie, i maszyny takie jak samochody, samoloty, statki, kombajny rolnicze i górnicze, maszyny przetwórcze, reaktory, turbogeneratory, urządzenia gospodarstwa domowego. Twory naturalne składają się z przetworzonych składników roślinnych, zwierzęcych i mineralnych, które są przyczynami formalnymi chroniącymi trwanie ciała człowieka. Są to głównie powietrze, wody powierzchniowe i głębinowe, pokarmy mięsne i roślinne, napoje, farmaceutyki, tkaniny, paliwa kopalne, surowce minerlane. Utwory mentalne to bogata zawartość kultury w postaci ważnych spraw, dzieł, dziedzin takich jak język i obyczaje, państwo i prawo, władze polityczne i programy polityczne, instytucje i organizacje edukacyjne i ich programy, dzieła artystyczne, plastyczne, filozoficzne, których przyswojenie sobie dzięki rozumności i wolności kształtuje osobowość człowieka. Artefakty to wszystko co ludzkość wytworzyła i przyswoiła sobie z natury jako kształt swego duchowego i materialnego życia.

Arystotelizm - pojawiająca się w danej epoce historycznej odmiana teorii czterech przyczyn oraz aktu i możności jako podstawy faktualnego poznania. Wyznacza tę odmianę erudycja filozofów w danych czasach, schematy myślowe i samo rozumienie aktu i możności, oraz formy i materii. Pierwsi uczniowie Arystotelesa traktowali pierwszą przyczynę jako przyczynę ruchu, następni jako przyczynę formy, następni jako przyczynę materii. Tutaj przeprowadzono eksperyment myślowy polagający uznanie aktu jako materii, a za możności jako formy faktu, który staje się w ten sposób faktem materialnym. Materia i forma mają nadal status przyczyn wewnętrznych faktu. Zgodnie z arystotelesowską teorią poznania naukowego poznanie faktu to zidentyfikowanie jego przyczyn wewnętrznych, a następnie zewnętrznych. Takie podejście wynika ze zmiany paradygmatu naukowego w nowożytności, w której główną rolę w fakcie naukowym odgrywa materia, a podrzędną forma będąca elementem ewoluującym. Taki uwspółcześniony i zmaterializowany arystotelizm wydaje się być fundamentem tutaj prezentowanych badań faktologicznych.

Dobro - przejaw w fakcie materialnym jego materii. Polega na mocy wywoływania w innych faktach odniesień pozytywnych. Nazywamy to dobrem faktualnym. W sensie fizycznym dobrem jest posiadanie przez fakt właściwych mu elementów jego formy. W sensie moralnym jest zgodnością wyboru działań z faktualnością osób. Jest podstawą rozpoznania zła jako: braku dobra, braku wyposażenia formalnego, niezgodności wybranych działań z faktualnością osób.

Faktonauka filozoficzna teoria faktu materialnego. Współczesna odmiana myśli arystotelesowskiej przyjmująca uwspółczesnioną wersję metafizyki w wersji ontologicznej faktologii jako teorii aktu jako materii i możności jako formy, teorii czterech przyczyn jako podstawy faktualnego trwania i poznania faktu materialnego, teorii praktyki jako kontaktowania sie faktów, któremu nie towarzyszy żaden cel wytwórczy, teorii kategorii jako własności atrybutywnych materialnych i formalnych każdego faktu materialnego. W zakresie teoriopoznawczym formułuje faktualizm jako koncepcję bilateralnego umysłu ludzkiego złożonego z intelektu syntetycznego i analitycznego, które są przedmiotem dwóch nauk teoriopoznawczych epistemologii i gnozeologii. Pierwsza formułuje teorię wytwarzania wiedzy za pomocą teorii abstrakcji i stopniowej konkretyzacji, a druga teorę rozumienia faktualnego jako poznania syntetycznego. Zgodnie z zasadami faktualizmu intelekt analityczny wytwarza w trakcie praktyki wiedzę poprzez stopniową konkretyzację rozumień zawartych w intelekcie syntetycznym. Faktonauka rozwija również realistyczną i materialistyczną etykę i aksjologię opartą na wartościowaniu relacji realnych między faktami. Postarystotelesowską faktonaukę wyznacza erudycja filozofów nowożytnych, którzy preferowali materialny charakter wszelkich przemian badanych naukowo. Materia jako współtworzywo faktu jest w faktonauce elementem czynnym, trwałym, niezniszczalnym, niewyczerpalnym, generującym istnienie każdego faktu i jego formę. Jest to postawienie arystotelesowskiej koncepcji rozumienia faktu z głowy na nogi. Jest to ostateczne wyeliminowanie wpływów idealizmu platońskiego w postaci aktywnej formy, i zbudowanie faktu na jego materialistycznym fundamencie. Faktonauka to ostateczna rezygnacja z idealizmu i przejście do konsekwentnego realizmu materialistycznego. Materia jest w niej czymś rzeczywistym, a nie tylko jakąś idealistyczną kategorią oznaczającą obiektywną rzeczywistość daną nam we wrażeniach. Taki uwspółcześniony arystotelizm przy jednoczesnym zastosowaniu teorii czterech przyczyn staje się tu fundamentem badań faktologicznych i podstawą faktonauki jako filozofii faktu materialnego jako empirycznej i praktycznej. Faktonauka to filozofia empiryczna i praktyczna zarazem, a jednocześnie antydoktrynistyczna gdyż ulegająca dekonstrukcji faktualnej w trakcie kontaktu z faktem.

Faktualizm [1] bilateralna teoria poznania ujmująca dwie sfery poznawcze w człowieku: [1] znajdującą się w prawej półkuli mózgu [PPM] sferę poznania syntetycznego, opartego na poznaniu angażującym sferę emocjonalna do identyfikowania treści poznawanych, i [2] znajdującą się w lewej półkuli mózgu [LPM] sferę poznania analitycznego, pojęciowego i abstrakcyjnego wyraźnie ujmujacego to co poznawane za pomocą sądów, zdań, rozumowań ułożonych w strukturę definiującą poszczególne aspekty faktu. Faktualizm jest tu działaniem polegającym na dobrym połączeniu jednego i drugiego sposobu poznania.

Faktologia to nauka filozoficzna, która zgodnie z właściwym przedmiotem intelektów analitycznego i syntetycznego stawia sobie nastepujące zadania:
1) identyfikacja wewnętrznych i zewnętrznych przyczyn faktu jako materii i formy,
2) identyfikacja materii jako przyczyny istnienia faktów oraz ich relacji materialnych (interfaktów),
3) ujęcie formy w sposób atrybutywny za pomocą własności fizycznych (podstawowe jednostki układu SI) określających istotę faktu
4) identyfikacja rodzajów faktów: osobowe, zwierzęce, roślinne, związki oraz substancje (pierwiastki chemiczne i ich zwi9ązki)
5)identyfikacja zewnętrznej przyczyny sprawczej materii zapoczątkowującej fakt czyli materii pierwszej
6) sformułowanie teorii własności formalnych i relacji formalnych,
7) sformułowanie podstaw poznania i postępowania faktualnego.

Fakt - to, co realne dzięki stanowiących go materii i formie, co materialnie istnieje jako struktura formalna. Fakt materialny w stanowiących go przyczynach wewnętrznych i zewnętrznych jest przedmiotem faktologii.

Fakt konieczny - materia pierwsza - fakt pierwszy - materia amorficzna, której forma jest tożsama z materią, nie podlegająca przyczynom i niezależna od innych faktów. Jest ona ukonstytuowana z jednego podstawowego tworzywa, z samej materii i dzięki temu niezależna od przyczyn. Materia pierwsza jest samoistna, niezniszczalna, wieczna. Mocą materii pierwszej jest urealnianie, aktualizowanie, zapoczątkowywanie odrębnych faktów materialnych. Materia pierwsza w sobie posiada cztery atrybuty, które są dziedziczone przez fakty: realność, aktualność, odrębność, jedność. Te atrybuty identyfikowane empirycznie sa podstawą sformułowania pierwszych zasad faktualnych: realności, aktualności, odrębności i jedności materii.

Fakt zależny - zawierający w sobie zależną i pochodną materię. Jest on ukonstytuowany z materii i formy, które są jego przyczynami wewnętrznymi. Fakt ten posiada również przyczyny zewnętrzne, które są przyczynami jego materii i formy.

Faktonomia aksjologia faktologiczna - nauka filozoficzna, która zgodnie z właściwym przedmiotem intelektu analitycznego i syntetycznego wskazuje w obszarze mowy zewnętrznej na zasady wyboru działań chroniących wszystkie fakty przede wszystkim osobowe oraz precyzuje teorię wartości. Ponieważ wartości są trwaniem interfaktów czyli relacji faktualnych, aksjologia ukazuje też sposoby i skutki wiązania się z faktami za pomocą interfaktów jako realnych relacji materialnych i formalnych. Faktonomię stanowi więc nauka o zasadach wyboru działań chroniących fakty, i o sposobach ochrony trwania interfaktów czyli o wartościach.

Faktualizm [2] - gnozeologia faktologiczna - bilateralna teoria poznania faktu uznająca poznawcze skutki bilateralności budowy mózgu złożonego z dóch półkul inaczej zbudowanych i inaczej fukcjonujacych. Faktualizm przyjmuje arystotelesowską teorię dwóch intelektów syntetycznego i analitycznego, która została potwierdzona empirycznie przez neuronaukę współczesną. Uznaje zatem poznanie niewyraźne intelektu syntetycznego zarządzającego prawą półkulą mózgu, i poznanie wyrażne intelektu analitycznego wytwarzającego pojęcia sądy zdania i rozumowania. Poznanie niewyraźne kontaktuje z faktem jest syntetyczne i konkretystyczne. Poznanie wyraźne nie kontaktuje z faktem - abstrahuje od faktu i jest analityczne - poznaje tylko aspekty faktu. Prawdziwe poznanie jest tylko bilateralne - z jednej strony kontaktuje z faktem, jest niewyrażnym odbiorem jego prawdy, a z drugiej strony jest abstrahowaniem od faktu za pomocą pojęć, które ujmują poszczególne aspekty faktu w postaci wiedzy. Poznanie wyraźne za pomocą stopniowej konkretyzacji dochodzi do wiedzy coraz bardziej zbliżonej do prawdy.

Forma - powód tego, czym fakt jest - urealniona, zaktualizowana, wyodrębniona przez materię jednostkowa treść ukonstytuowana pod wpływem zewnętrznych przyczyn formalnych. Są to główne, konieczne w formie własności, które sprawiają, że fakt zachowuje tożsamość mimo zmian i jest tym, czym jest. Forma zatem to to, co materia urealnia w fakcie jako strukturę własności powstałą pod wpływem przyczyn formalnych zewnętrznych. Materia aktualizuje formę w ten sposób, że wyznacza jej szczegółowość. Forma ogranicza materię faktualną, to znaczy czyni ją materią urealniającą tylko tę formę. Forma jest wewnątrz faktu, urealnionym i zaktualizowanym przez właściwą faktowi zapoczątkowującą go materię, powodem - przyczyną jego identyczności w postaci wyznaczonej przez wpływ faktów zewnętrznych jako przyczyn formalnych. Forma odciska piętno na materii - zapieczętowuje jej jednostkowe trwanie, które po zniszczeniu faktu materialnego trwa nadal jako akt - (gr.) energa - gdyż materia jest niezniszczczalna i niewyczerpalna.

Faktualny układ przyczyn - zależność materii i formy jako wewnętrznych przyczyn faktu, od zewnętrznych przyczyn bezpośrednio sprawiających swój skutek jako fakt. Np. zależna materia jest bezpośrednio sprawiana przez materię pierwszą bez pośrednictwa tzw. przyczyn narzędnych. Ten układ przyczyn polega na bezpośrednim sprawianiu skutku przez przyczynę, która jest jedyną i główną przyczyną tego skutku.

Faktualnośćprawdziwa zawarość władz poznawczych kontaktujących się z faktem. Na terenie faktonomii - teorii warości jest trwaniem cennej relacji, która jest faktualnością praktyczną czyli stałą skłonnością władz decyzyjnych, gdy pobudzi ją wygenerowane w intelekcie syntetycznym rozumienie faktualne, do kierowania człowieka ku faktom materialnym jako "dobra dla nas". Dobrem dla nas jest fakt, który nas chroni, a nie niszczy.

Genetyczne ujęcie faktu - ukazywanie zewnętrznych przyczyn faktu, które wyjaśniają jego zawartość w postaci przyczyn wewnętrznych - materii i formy.

Identyfikacja (identyfikowanie) - metoda faktualizmu jako sposób postępowania badawczego, który polega na:
-kontaktowaniu się z faktem za pomocą rozumienia faktualnego (doznanwanego przez intelekt syntetyczny w trakcie kontaktowania z oddziałującym na niego faktem),
-abstrachowaniu od faktu za pomocą pojęć ujmujących jego poszczególne aspekty,
-przestrzeganiu odrębności materii i formy faktu jako jego przyczyn wewnętrznych,
-niepomyleniu skutków z przyczyną, i określaniu przyczyn za pomocą materialnego i formalnego układu przyczyn i skutków,
-ujmowaniu materii, formy i faktów w sobie, a nie w doniesieniu do nas,
-niemyleniu własności materialnych z własnościami formalnymi,
-na stosowaniu realizmu i aktualności we wszystkich odmianach poznania - w porządku rozumień faktualnych, abstrahowania i konkretyzowania,
-na stosowaniu pierwszych zasad, wyrażających atrybuty materii jako sposobów istnienia materii faktu.
Faktolog nie stosuje ujęcia faktu wyłącznie "dla nas" gdyż myli wtedy materię i formę i ich przejawy, nie stosuje liniowego układu przyczyn, nie sytuuje się w idealizmie, gdyż kryterium uznawania zdań faktologii nie jest intelekt, lecz dostępna empirycznie materia i forma faktu.

Intelekt syntetyczny posiada zdolność doznawania i syntezowania informacji jako nadrzędna umysłowa władza poznawcza. Jako podmiot doznawania przyczyn wewnętrznych każdego faktu czyni człowieka podmiotem rozumiejącym. Reagując na spotkany fakt rodzi rozumienie faktualne. Działa w obszarze syntetycznej mowy wewnętrznej, w której narzędziem identyfikacji intelektualnej są emotiony - elementarne jednostki poznawcze zastosowane do syntetycznego poznania intelektualnego zapisywane w ośrodkach rozpoznawania syntetycznego w prawej półkuli mózgu (ośrodki analogiczne do lewopółkulowych ośrodków mowy). Jednostki te nie mogą być mylone z emocjami i uczuciami funkcjonującymi w podkorowych ośrodkach zmysłów pożądawczych.

Intelekt analityczny - umysłowa władza poznawcza wydobywająca z intelektu syntetycznego i zmysłów wewnętrznych informacje o własnościach formalnych faktów doznawaneych przez zmysły zewnętrzne. Wydobywanie z intelektu syntetycznego jego rozumień faktualnych polaga na odrywaniu aktualnie potrzebnych ich aspektów. Działa w obszarze mowy wewnętrznej, w której narzędziem identyfikacji intelektualnej są abstrakcyjne wyrażenia językowe zapisane w ośrodkach mowy - zmysłowej władzy pamięci - z którymi intelekt analityczny łączy swoje pojęcia.

Interfakt - fakt niesamodzielny - relacja wiążący dwa fakty. Jeden z tych faktów jest podmiotem lub nadawcą relacji. Drugi jest przedmiotem, kresem lub odbiorcą relacji. Interfakt stanowi odniesienie jednego faktu do drugiego. Interfakt wyznacza i określa tylko jej podmiot i kres. Interfakty ujęte same w sobie nie pozwalają określić ich podmiotu i kresu. W neoplatonizmie pomijając podmiot i kres szuka się dla relacji jej racji dostatecznej, różnej od podmiotu i kresu. W faktologii wyróżnia się relacje realne - interfakty i relacje myślne - artefakty. Relacjami myślnymi zajmuje się logika i nauki społeczne i nauki techniczne. Faktologia bada relacje realne - interfakty. Są one wewnątrzfaktualne i zewnątrzfaktualne. Zewnątrzfaktualne są materialne (sprawcze, osobowe, nieosobowe) i formalne (poznanie, postępowanie).

Interfakt materialny - fakt niesamodzielny - interfakt, którego podmiotem i kresem jest przejaw materii. Odróżnia się materialny interfakt przyczynujący od interfaktów materialnych zachodzących w trakcie praktyki.

Interfakt formalny - fakt niesamodzielny, którego podmiotem, a więc nadawcą, jest każdy fakt samodzielny (a także forma lub materia faktualna), oddziałujące przez zmysły na umysłowe władze poznawcze, pobudzające władze wolitywne lub wegetatywne do nawiązania kontaktu z oddziałującym faktem. Kresem interfaktu lub ich odbiorcą jest więc bezpośrednio: intelekt syntetyczny (osoba), władza zmysłowa (zwierzę), władza wegetatywna (roślina), substancja chemiczna - powinowactwo chemiczne.

Interfakt formalny - patrz: Poznanie; Postępowanie.

Interfakt osobowy - fakt niesamodzielny, którego podmiotami i kresami są przejawy materii osób. Istnieje tyle relacji osobowych ile jest przejawów materii faktualnej. Wyróżnia się między innymi: osobową relację akceptacji wspartą na materialnej własności realności, osobową relację otwarcia wspartą na materialnej własności prawdy, osobową relację oczekiwania wspartą na materialnej własności dobra. Relacje osobowe są postaciami więzi wynikających z materialnej własności odrębności, która powoduje osobność - przeżywanie materialnego oddzielenia. Relacje osobowe przezwyciężają oddzielenie powodując współobecność. Inne relacje są postaciami kontaktowania.

Interfakt realny - fakt niesamodzielny, którego podmiot i kresy są realnymi faktami lub ich przyczynami.

Interfakt wewnątrzfaktualny - fakty niesamodzielne wiążące materię i formę faktu. Są w fakcie mocą urealnienia i aktualizowania przez materię formy faktu, oraz są mocą formy indywidualizowania materii faktualnej.

Jedność - przejaw w fakcie jego materii. Wskazuje na moc wyznaczenia przez to materię formy faktu, gdyż nie ma jej bez urealnienia. Jedność uwyraźnia w fakcie samodzielne istnienie wewnętrznej struktury faktu jako formy. Jest treścią zasady tożsamości (zasady wewnętrznej tożsamości faktu).

Jedność addycyjna - dotyczy artefaktów czyli wytworów myślowych i polega na mechanicznym scaleniu faktów w jedną strukturę przez oddziałanie na ich własności za pomocą wymyślonego projektu. Jest ona przypisaniem równej pozycji i funkcji w wytworzonej strukturze wszystkim stanowiącym ją elementom. Tę jedność addycyjną błędnie przypisuje się faktom realnym, zapoczątkowanym przez dominującą w nich materię, która wyznacza jedność faktualną.

Jedność faktualna - skutek w fakcie jego materialnej własności jedności, polegający na podporządkowaniu wewnętrznych własności formalnych materii faktu. Wewnętrzny ład faktu wyraża jego samodzielność.

Kontemplacja - teoretyczny ogląd faktu dokonujący się w poziomie poznania syntetycznego jako wywołane w woli rozumienie faktualne wywołujące jej skierowanie się do oddziałującego na władze poznawcze faktu. Jest ona poprzez relacje materialne wsparta na przejawach materii faktu. Towarzyszy jej radujące współprzebywanie z wywołującym tą więź faktem. Jest ona odpowiednikiem "bios theoretikos" Arystotelesa, a więc radującym świadczeniem o bezpośrednim poznawaniu i trwaniu w kontakcie z faktem - oraz o skutkach tego kontaktowania zawartyvh we władzach poznawczych i pożądawczych. Jest to najwyższy poziom teoretycznego poznania intelektualnego w którym intelekt syntetyczny usprawnia się w mądrości, i dystansuje sprawność wiedzy. Władze decyzyjne usprawniają się w trafnym wyborze dobra dla nas i niemylenia go z dobrem samym w sobie.

Kosmos - logicznie suma materialnych faktów przejawiających własności, na których opierają się relacje formalne łączące dany fakt z innymi faktami. Dla faktologa kosmos nie jest tylko nazwą, której treść jest powszechnym pojęciem rodzajowym ujmującym to, co podobne w faktach. Praktyka jako rzeczywistość faktów powiązanych relacjami realnymi wskazuje jednak że kosmos jako wszechświat jest wspólnotą faktów powiązanych istotowtmi relacjami grawitacji tworzącymi poszczególne mniejsze wspólnoty w postaci galaktyk i układów planetarnych.

Kultura - w sensie podmiotowym: uzyskane sprawności intelektu i woli oraz wątki w osobowości nazywane życiem wewnętrznym; w sensie przedmiotowym: zespół wytworów (dzieł), w których zostało utrwalone życie wewnętrzne ludzi. Więź między kulturą wewnętrzną i zewnętrzną wynika z wpływu wytworów na osobowość człowieka poprzez kształcenie i wychowanie.

Liniowy układ przyczyn - zależność przejawów skutku od przejawów przyczyny. Są to przejawy głównego w danym skutku materii lub formy. Odsyłają one do elementu przyczyny zewnętrznej. Jest to więc układ wyznaczony realną zależnością faktualną opartą na realnych treściach zewnętrznych. W układzie tym nie można wskazać na pierwszy fakt materialny, któremu przypisuje się zapoczątkowanie liniowego układu przyczyn i skutków. W kosmologicznych koncepcjach nie można wskazać formalnej przyczyny zewnętrznej dla wodoru gdyż to wodór jest pierwszą substancją przyczynującą formalnie pozostałe pierwiastki. W nauce przyjmuje się że wodór, który stanowi 95% materii metagalaktycznej, jest skutkiem wielkiego wybuchu materii pierwszej, która znajdowała sie początkowo w stanie osobliwym.

Materia - jest podstawowym tworzywem faktu. Przejawia się "w sobie" poprzez aktualność, realność, odrębność, jedność, i w stosunku "do nas" jako prawda, dobro i piękno faktów materialnych.

Materia pierwsza jest ona pierwszym istniejacym faktem prostym, gdyż jego istotą jest materialność. Wynika z tego że może być tylko jeden taki fakt. Jego istnienie jest wyrozumowane na podstawie skutków które sprawia - skutkiem tym jest materia pochodna i zależna od form materialnych. Jest ona sama w sobie powodem tego, że jest. Jako wyłącznie materia prosta, nie zależy od przyczyn materialnych i formalnych, gdyż sprawia, że wszystkie te przyczyny istnieją. Ze względu na to, że jest sama z siebie nazywamy ją samoistną, niezniszczalną, wieczną.

Materia zależna i pochodna - zapoczątkowująca fakt materialny materia, która urealnia formę faktu i aktualizuje w formie jej strukturę, wyznaczoną przez zewnętrzne przyczyny formalne. Jej związek z urealnioną przez nią formą jest zależnością materii od formy. Ta zależność polega na tym, że materia ta urealnia tylko tę formę. Pochodność jest w niej cechą wynikającą z zapoczątkowania jej przez materię pierwszą samoistną. Materia zależna posiada moc urealniania, aktualizowania, wyodrębniania, jednostkowania treści formalnych wyznaczonych przez przyczyny formalne zewnętrzne.

Mądrość - sprawność intelektu syntetycznego przejawiająca się w rozumieniu faktualnym uzupełnionym przez wiedzę osiągniętą w intelekcie analitycznym poprzez abstrahowanie i konkretyzowanie. Funkcjonuje ona gdy intelekty skłaniają władze decyzyjne, by zgodnie ze swą naturą kierowały się do faktu jako dobra; udoskonalona w poziomie mowy wewnętrznej i zewnętrznej, stanowi po udoskonaleniu umiejętność rozpoznania faktu jako prawdy i dobra dla nas. Skłania władze decyzyjne, by kierowały nas nie do każdego faktu, który jest dobrem sam w sobie, lecz do faktu, który jest dobrem dla nas. Jest więc umiejętnością ujmowania faktu w wywołanych przez niego skutkach i rozpoznawania go jako przyczyny. Jest wnikliwym odbiorem prawdy, czyli wszystkiego, czym fakt jest i co sprawia jako fakt materialny. Jest zarazem umiejętnością ukazywania umysłowym władzom decyzyjnym dobra dla nas. Polega na ujmowaniu faktu zarazem z pozycji prawdy i dobra dzięki identyfikowaniu przyczyny z pozycji skutku, co cechuje prawdziwą faktologię wspomaganą przez faktualizm i faktonomię. Dlatego tak wspomagana faktologia jest skutkiem mądrości.

Moc - zawarta w fakcie lub jego przyczynie wewnętrznej lub zewnętrznej zdolność (siła) do spowodowania skutku, proporcjonalnego do natury faktu lub poszczególnej przyczyny.

Monizm - pogląd, że istnieje jedno wspólne tworzywo wszystkich faktów. Te fakty stanowią tylko przejawy jednego tworzywa, które niekiedy uważane jest za jedyny fakt. W łagodniejszej wersji, fakty, ukonstytuowane w formie z tego samego tworzywa, różnią się tylko własnościami. Monizmem jest marksizm gdyż przypisuje wspólnemu tworzywu samoistność. Monizmem jest deizm, który wspólne tworzywo uważa za stworzone przez Boga, który po stworzeniu nie kontaktuje się z tym jednym tworzywem nazywanym światem. Monizmem jest postkantyzm w którym poznanie urealnia to co poznaje. Faktologia jest pluralizmem uznajacym tworzywo faktów jako każdorazowo odrębną złożoną strukturę wyznaczoną przez formę i materię, które tylko w przypadku materii pierwszej są tym samym.

Rozumienie faktualne - zespół realnych skutków i realnych relacji wywołanych w fakcie poznającym przez fakt oddziałujący na prawopółkulowy [PPM] intelekt syntetyczny. Te skutki to doznanie przez intelekt syntetyczny treści formalnych oddziałującego faktu, doznanie własności materialnych tego faktu, wygenerowane rozumienie faktu, usprawnienie intelektu syntetycznego w rozumieniu pierwszych zasad materii, usprawnienie w mądrości. Wywołane realne relacje to podmiotowane przez władze decyzyjne nasze skierowanie się do oddziałującego na nas faktu jako dobra. Ze względu na to, że oddziałujący na nas fakt udostępnia intelektowi syntetycznemu swoje formalne własności, a intelekt syntetyczny generuje rozumienie faktualne nazywa się je poznaniem niewyraźnym, to znaczy takim, w którym następuje wywoływanie realnych skutków przez przyczyny, a nie tworzenie nazw, zdań i rozumowań. Nośnikiem informacji w mowie syntetycznej są emotiony zapisane w prawopułkulowych ośrodkach rozumienia i wytwarzania poznania syntetycznego, symetrycznych co do miejsca ulokowania do lewopułkulowych ośrodków rozumienia i wytwarzania mowy. Poznanie niewyraźne jest syntetyczne a ośrodek poznania syntetycznego nie jest typowem lokalnym ośrodkiem specjalistycznym, jakimi dysponujemy w lewej półkuli mózgu [LPM], gdyż jest on powiązany szerokopasmowymi łączami z pozostałymi częściami PPM. Na terenie poznania syntetycznego zachodzą procesy myślowe które człowiek uświadamia sobie póżniej, a które mają nadrzędny charakter nad mową wewnętrzną wytwarzaną w LPM, w której zachodzi proces abstrachowania i konkretyzowania faktualnego.

Mowa wewnętrzna w LPM - Jest to czynność abstrachowania polegająca na uświadamianiu sobie przez lewopółkulowy [LPM] intelekt analityczny (za pomocą spoidła wielkiego) doznań z poziomu poznania syntetycznego [PPM] i łączenie ich jako znaczeń (pojęć) ze znakami wydobywanymi z ośrodków mowy jako części pamięci trwałej, co daje w wyniku mowę wewnęrzną. Ta mowa łącznie z mową zewnętrzną stanowi poznanie wyraźne. Poznanie wyraźne charakteryzuje się abstrakcyjnym wytwarzeniem nazw, zdań, rozumowań i wiedzy w obszarze mowy wewnętrznej, oraz nauki w obszarze mowy zewnętrznej, za pomocą stopniowej konkretyzacji poszczególnych aspektów poznawanych faktów. W tworzeniu tego, co stanowi mowę wewnętrzną, bierze udział intelekt analityczny, pamięć trwała z obszaru ośrodków wytwarzania mowy, oraz zmysł rozumny zawiadujący ośrodkami mowy. Nie bierze w tym udziału zmysł wspólny, scalający wrażenia w postać zmysłową.

Mowa zewnętrzna w LPM - zespół nazw, zdań i wyników rozumowań, zawierających znaczenia wydobyte przez intelekt analityczny z poznania syntetycznego i prawidłowo powiązane ze znakami przyjmowanymi w danej grupie ludzi, w narodach, społeczeństwach, epokach. Tworzy ją intelekt analityczny, który dzięki metodzie abstrakcji i stopniowej konkretyzacji uzyskał sprawność tworzenia wiedzy i w zgodności z kulturą utworzenia z niej nauki jako uporządkowanego i dającego się innym zakomunikować zespołu uzasadnionych twierdzeń. Swą sprawność wiedzy intelekt analityczny uzyskuje dzięki coraz bardziej dokładnemu abstrahowaniu i konkretyzowaniu poszczególnych aspektów faktów realnych i aktualnych, i poprawianiu w mowie wewnętrznej i zewnętrznej połączeń znaczeń (pojęć) ze znakami języka. Mowa zewnętrzna może być naukowa lub potoczna - gdy wyraża mieszane twierdzenia różnych nauk i włącza do wyrażenia twierdzeń nazwy z mowy wewnętrznej.

Oczekiwanie - interfakt wsparty na materialnej własności dobra - więź łącząca dwa fakty głównie osoby. Wynika z oczekiwania na współprzebywanie i współotwartość oraz polega na potrzebie przebywania wśród faktów podobnych oraz na potrzebie akceptacji i otwarcia.

Obecność - interfakt jako skutek powiązania faktów na gruncie materialnej własności aktualności. Jest współakceptacją faktów teraz, współotwarciem się faktów na siebie (prawda), i współoczekiwaniem faktów (dobro). Z pozycji postępowania stanowi faktualność praktyczną jako służenie sobie poprzez materię jako aktualność, prawdą i dobro.

Odrębność - przejaw w fakcie jego materii. Wskazuje na moc wyznaczenia przez materię powiązanej z wywołaną przez nią formą, faktualnego obszaru jednostkowej struktury. Uwyraźnia różnicę między dwoma faktami materialnymi. Jest treścią zasady niesprzeczności (zasady nietożsamości faktu i niefaktu).

Osoba - Fakt materialny, w którego formie materia urealnia intelektualność. Elementami konstytuującymi osobę są więc materia i forma intelektualna. Osobą jest zatem człowiek jako materialna forma intelektualna osobna i odrębna.

Osobowość - zespół relacji wewnątrzformalnych w człowieku podmiotowanych przez poszczególne władze psychiczne poznawcze i pożądawcze. Relacje te podlegają nieustannemu procesowi rozwojowemu w kierunku zgodności z prawdą i dobrem faktów, aż do etapu mądrości. Decydującym czynnikiem rozwojowym jest tu czynnik trzeci jako rozumienie faktualne, które jest źródłem nieustannej dezintegracji pozytywnej pierwotnie zintegrowanych relacji władz psychicznych. W wyższych etapach rozwoju osobowości powoduje on wtórną integrację relacji władz psychicznych opartych na stałej więzi z prawdą i dobrem faktów.

Otwarcie - interfakt wsparty na materialnej własności prawdy - więź łącząca dwie osoby i dwa fakty. Wynika ze wzajemnego otwarcia się na siebie osób, faktów i ich udostępnianie się sobie.

Pierwsza materia - materia samoistna, niezniszczalna, niestwarzalna. Jest przyczyną zewnętrzną materii wszystkich faktów materialnych. Jako fakt pierwszy i sprawczy wiąże się z faktami za pomocą realnej relacji przyczynowania. To co materialne zostało zapoczątkowane przez pierwszą materię samoistną jest jej naturalnym przejawianiem się poprzez sprawione skutki - przyczyna jest tam gdzie działa i jest tym co sprawia.

Pierwsze zasady sformułowane przez Arystotelesa i jego uczniów - sądy w poziomie mowy wewnętrznej i zdania w poziomie mowy zewnętrznej, których znaczeniem (pojęciem) jest intelektualne ujęcie własności materialnych (odrębność, jedność, realność, aktualność) doznanych przez intelekt syntetyczny w poziomie rozumienia faktualnego - w wyniku oddziaływania na człowieka udostępniającego się mu faktu. Intelekt syntetyczny usprawnia się w ich stosowaniu. Dzięki temu usprawnieniu nie myli własności materialnych jako przejawów materii w fakcie z wewnętrznymi przyczynami faktu i z samym faktem. [1] zasada niesprzeczności - ujmuje odrębność faktu [2] zasada tożsamości - ujmuje jedność faktu [3] zasada racji dostatecznej - ujmuje realność faktu [4] zasada wyłączonego środka - ujmuje aktualność faktu - fakt jest aktualnie albo go nie ma.

Pluralizm - ujawniony przez fakty sposób istnienia ich materii jako odrębnych, osobnych, o wewnętrznej jedności, realności i aktualności, wyznaczonych w fakcie przez właściwą mu zależną materię. Jest to zarazem nazwa poglądu, że nie istnieje wspólne tworzywo faktów, lecz że każdy fakt materialny jest ukonstytuowany z właściwego mu, niepowtarzalnego tworzywa, stanowiącego wewnętrzne przyczyny tego faktu. Niepowtarzalne tworzywo faktów wymaga zapoczątkowania właściwej mu materii, która urealnia i aktualizuje cały fakt materialny.

Pochodność (pochodna materia) - jest to w materii faktualnej ślad jej zależności od przyczynującej ją, zewnętrznej wobec niej, samoistnej materii pierwszej. Ten ślad jest realny w pochodnej materii. Nie ma go w materii pierwszej jako przyczynie, która będąc wyłącznie materią nie podmiotuje w sobie żadnych relacji formalnych. Pochodność odkrywamy w genetycznym ujęciu faktu materialnego.

Postać zmysłowa prawopółkulowa [PPM] - wydobyty przez zmysły wewnętrzne prawej półkuli mózgu syntetyczny obraz formy oddziałującego w trakcie kontaktowania faktu. Stanowią ten obraz oddziałujące na władze poznawcze własności formalne faktu razem z ogarniającą je jednością i aktualnością. To wydobyty ze zmysłów zewnętrznych i scalony przez zmysł wspólny (wzgórze [PP]) syntetyczny i całościowy obraz faktu przechowywany w zmysłach wewnętrznych [pp] pamięci, wyobraźni i ośrodkach poznania syntetycznego, który scalony jest przez zmysł rozumny [pp]. Z tej postaci intelekt syntetyczny generuje w korze przedczołowej syntetyczne rozumienie faktualne skłaniające władze decyzyjne do skontaktowania się przez relacje materialne z kontaktującym się faktem.

Postać zmysłowa lewopółkulowa [LPM] - wydobyty przez zmysły wewnętrzne lewej półkuli mózgu szczegółowy obraz formy oddziałującego w trakcie kontaktowania faktu. Stanowią ten obraz oddziałujące szczegółowe własności fizyczne kontaktującego się faktu. Obraz ten stanowią analitycznie rozdzielone przez zmysł wspólny (wzgórze [LP]) własności rozesłane do specjalistycznych ośrodków kory [LP] w celu szczegółowej identyfikacji zmysłowej faktu. W tym samym czasie zmysł rozumny [LP] dokonuje analizy i rozpoznaje dane językowe i łączy je z pojęciami wytwarzanymi przez intelekt analityczny będący w kontakcie z intelektem syntetycznym i jego rozumieniami faktualnymi. Dołączane są tu w końcu dane szczegółowe faktu, które są podstawą końcowej weryfikacji tożsamości kontaktującego się faktu. Dzięki aktywności intelektu analitycznego i podległego mu zmysłu rozumnego LP odebrane zostało wszystko, czym oddziałał na nas fakt poznawany.

Postępowanie (interfakt) - niesamodzielna relacja realna między faktem jako dobrem, aktywizującym władze decyzyjne, gdy intelekt syntetyczny ukaże im swym rozumieniem faktualnym dobro faktu jako dobro dla nas. Postępowanie ujęte w zasadach wyboru działań (czynów) chroniących osoby stanowi przedmiot faktonomii.

Powód (nazwa zastępująca termin "przyczyna") - to, co wywołuje jakiś skutek. Może być powód wewnątrzfaktualny i może być zewnętrzny powód faktu.

Poznanie (interfakt) - niesamodzielna relacja realna między faktami, które poprzez wzajemny kontakt udzielają intelektom informacji o stanowiących je przyczynach i własnościach formalnych i materialnych. Odbiorcą relacji jest głównie intelekt syntetyczny jako umysłowa władza poznawcza, lecz także zmysłowe władze poznawcze zewnętrzne, np. wzrok. Więź faktu z tymi władzami jest właśnie relacją realną w poziomie poznania syntetycznego. Poprzez realną relację poznania przenosi się do władz poznawczych informacja o tym, czym jest i że jest kontaktujący się fakt. Uzyskane informacje intelekt analityczny i wewnętrzne władze poznawcze zmysłowe przekształcają w wiedzę, tworząc w poziomie mowy wewnętrznej pojęcia, sądy, rozumowania, a w poziomie mowy zewnętrznej nazwy, zdania, rozumowania. Przez poznanie rozumie się często łącznie realną relację kontaktowania faktu ze wszystkimi władzami poznającymi, uzyskiwanie informacji i nawet samą wiedzę. Poznanie w stanowiących i wyznaczających je przyczynach jest przedmiotem faktualizmu.

Poznanie niewyraźne - zespół realnych relacji formalnych wywołanych przez fakt oddziałujący na intelekt syntetyczny i udostępniający innemu faktowi to, czym jest i że jest.

Poznanie wyraźne - uświadamianie sobie skutków kontaktowania lub doznań z poziomu rozumień faktualnych i wrażeń odebranych przez zewnętrzne władze zmysłowe. Patrz: Mowa wewnętrzna; Mowa zewnętrzna.

Praktyka - obszaar kontaktowania sie faktów i wchodzenia ich we wzajemne interfakty. W człowieku wywołana przez fakt oddziałujący swymi własnościami formalnymi na intelekt syntetyczny realna relacja, nazywana poznaniem syntetycznym w poziomie poznania syntetycznego i rozumienia faktualnego, uwyraźniana w mowie wewnętrznej i zewnętrznej. W poznaniu niewyraźnym ma postać doznawania przez intelekt syntetyczny formy i materii faktu oddziałującego. W mowie wewnętrznej i zewnętrznej, wciąż stanowiąc realne doznanie, jest uwyraźnianiem skutków doznania i tworzeniem z nich wiedzy. Często przez poznanie rozumie się tylko skutek poznania, czyli wiedzę. Praktyka w poziomie rozumienia faktualnego nazywa się poznaniem praktycznym, konkretnym, syntetycznym. Dochodzi tu do doznawania realnego materii i formy faktu w wyniku przejmowania tego, co fakt ujawnia. Ujawnianie się faktu jest jego własnością prawdy i zachodzi w wyniku realnej relacji otwarcia i akceptacji prawdy. Prawda ta dopiero wtórnie staje się wiedzą, gdy doznane treści formalne i materialne połączone zostaną na terenie mowy wewnętrznej ze znakami, tworząc nazwy, zdania i rozumowania.

Praxis - skutek oddziałujących na intelekt syntetyczny własności formalnych faktu wywołującego zainicjowanie interfaktu, skutek wygenerowany, a nie wytworzony, mobilizujący władze decyzyjne do skierowania się do oddziałującego faktu i wywołujący realny kontakt z tym faktem za pomocą interfaktów materialnych.

Prawda - przejaw w fakcie jego materii. Polega na udostępnianiu przez fakt w trakcie kontaktowania stanowiących go przyczyn. Jest otwarciem się faktu wobec innych faktów. Nazywamy to prawdą faktualną. W sensie teoriopoznawczym jest zgodnością odebranych w trakcie kontaktowania i poznania informacji o fakcie z samym oddziałującym na nas faktem. W sensie logicznym jest cechą zdań. Prawda jest podstawą wyznaczonej przez materię poznawalności (inteligibilności) faktu, podstawą zgodności (adekwacji) wiedzy z poznanym faktem i w związku z tym podstawą rozpoznania fałszu jako niezgodności wiedzy z poznawanym faktem.

Przejawy faktu - są sposobami udostępniania się materii i formy danego faktu innemu faktowi. Przejawy materii są własnościami istnieniowymi odbieranymi przez intelekt syntetyczny. Przejawy formy stanowią w odbierającym je fakcie postać zmysłową szczegółową (LP) i postać zmysłową syntetyczną [PP]

Przejawy materii (własności materialne) - są to przejawy materii w danym fakcie. Materia przejawia się jako odrębność, jedność, realność, aktualność, prawda, dobro, piękno. To więc, czym jest materia, ogarnia i przejawia zarazem cały fakt. Jednak materia przejawia się nie ze względu na inne fakty. Jej przejawy, ujęte same w sobie są w danym fakcie mocą materii do oddziałania na wewnętrzne własności formalne. Własności te są także doznawane w poziomie rozumienia faktualnego. W poziomie poznania wyraźnego, a więc uświadamiania sobie skutków kontaktowania z faktem, rozpoznajemy przejawy materii poprzez relacje materialne, które budują się na przejawach materii jako materialnych własnościach faktu.

Przyczyna - fakt jego forma lub materia, które sprawiają fakt, formę lub materię innego faktu. Nie ma faktów, których istotą byłoby przyczynowanie. Przyczyna to fakt ujęty w swej funkcji sprawiania skutku. Przyczyna współtworzy, współstanowi fakt materialny i wywołuje proporcjonalny do siebie skutek. Przyczyna może być wewnętrzna i wtedy właśnie stanowi współtworzywo faktu. Może być zewnętrzna i wtedy jest faktem samodzielnym powodującym wewnątrzfaktualne zasady - materię i formę w fakcie przyczynowanym.

Przyczyna wzorcza - pomysł człowieka powodujący dobór i scalanie realnych lub pomyślanych tworzyw w wytwór - artefakt. Często przypisuje się przyczynie wzorczej faktualne istnienie na sposób realnego modelu, wyznaczającego wewnętrzną strukturę faktu. Przyczyna wzorcza nie dotyczy realnych faktów. Jest tylko myślanym przez człowieka modelem wytworu. Jest przyczyną sztucznych, mechanicznie komponowanych struktur - artefaktów.

Przyczyna zewnętrzna materialna - fakt samoistny - materia pierwsza, która jest powodem realności zależnej i pochodnej materii, będącej w fakcie spowodowanym.

Przyczyny wewnętrzne - to materia i forma współstanowiące fakt, powodujące, że fakt jest i czym jest.

Przyczyny zewnętrzne formalne zewnętrzne wobec faktu powody ukonstytuowania się jego formy. Nie są to powody sprawcze, lecz wywierające wpływ i swoisty nacisk na treść formalną, by ukonstytuowała się na miarę tych przyczyn. To ukonstytuowanie aktualizuje wewnętrzna w fakcie materia.

Realizm - w teorii poznania stanowisko, że fakty materialne istnieją niezależnie od naszego poznania i tworzenia, oraz że poznajemy te fakty, a nie tylko własne myśli i wytwory. Jest to konsekwencja tezy, że pierwszym przedmiotem faktologii jest fakt materialny.

Realność - przejaw w fakcie jego materii. Wskazuje na moc spowodowania przez tą materię jako wewnętrznej przyczyny faktu, że fakt jest rzeczywisty. Uwyraźnia różnicę między faktem i wytworem. Jest treścią zasady racji dostatecznej (zasady realności faktu).

Rozumienie - doznanie przez intelekt syntetyczny własności formalnych oddziałującego na nas faktu i wygenerowanie przez intelekt syntetyczny rozumienia faktualnego, swoiste więc udostępnienie się faktu wywołującego praktyczny kontakt. Rozumienie nie jest uświadamianiem sobie faktu, lecz syntetycznym intelektualnym odbiorem jego składników faktualnych. Uświadamianie jest skutkiem działań intelektu analitycznego, korzystającego z treści doznanych przez intelekt syntetyczny i z treści doznanych przez zmysłowe władze poznawcze.

Rzeczywistość - wszystko, co realnie istnieje, ujęte jako całość, a więc nieprecyzyjnie, gdyż za pomocą pojęcia powszechnego. Podobnie jak nazwa "świat", nazwa "rzeczywistość" sugeruje monistyczne ujęcie wszystkich faktów. W formie przymiotnika (rzeczywisty) oznacza to, co realne. W formie rzeczownikowej często znaczy i oznacza to samo co realność.

Skutek - to, co sprawione przez fakt jako przyczynę, formę lub materię.

Struktura - [1] kompozycja własności formalnych wewnątrz faktu wyznaczona współstanowiącą go materią, która scala aktualizuje i urealnia oddziaływanie przyczyn zewnętrznych na formę faktu. [2] kompozycja faktów materialnych stanowiących wytwór, wyznaczona pomysłem twórcy. Jakikolwiek uporządkowany układ.

Strukturalne ujęcie faktu - wskazywanie na elementy wewnętrznej struktury faktu, na jego przyczyny wewnętrzne, bez ukazywania zależności między materią i formą bez odwoływania się do przyczyn zewnętrznych.

Tworzywo - to, z czego jest fakt lub wytwór. Tworzywem faktów jest materia faktualna uformowana przez formę. Materia powoduje wewnętrzną jedność faktu. Tworzywem wytworów - artefaktów są fakty mechanicznie scalone w nową kompozycję przez nasze oddziałanie na fakty materialne dla osiągania pomyślanych przez wytwórcę celów.

Typy materii - Odróżnia się materię faktów organicznych, materię faktów substancjalnych, materię pierwszą, materię w stanie osobliwym, czarną materię międzygalaktyczną.

Umysłowe władze poznawcze - podstawowe wyposażenie osób stanowiące osobowość jako atrybut formalny. W zakresie poznania to intelekt syntetyczny i intelekt analityczny. W zakresie decydowania to podmiot decyzji jako wolnego wyboru czyli władze decyzyjne. Niekiedy uważa się wolność za cechę woli, gdy dokonuje ona wyboru

Urealnianie - przejaw mocy materii powodującego realność formy faktu. Materia pierwsza urealnia na zewnątrz siebie tylko to czym jest - pochodną materię faktów materialnych, gdyż będąc wyłącznie materialna nie ma urealnionego w sobie czegoś innego. Pochodna materia faktualna urealnia fakt przez zapoczątkowanie go, czyli współkomponowanie się ze zaktualizowanymi przez siebie własnościami formalnymi w jeden fakt materialny.

Wartość - trwanie relacji osobowych. Wartość nie jest faktem samodzielnym ani faktem niesamodzielnym. Nie jest też interfaktem. Jest właśnie trwaniem interfaktu, gdy cenimy daną więź i chcemy w niej pozostawać. Szerzej mówiąc, wartość jest trwaniem interfaktu, gdy poznamy go jako cenny dla nas i chcemy w nim pozostawać. Wartość to nie idea lub wzór zachowań, ani kulturowo zmienny ideał, precyzujący się w przemianach historycznych i społecznych. Wartości nie są celami lub ideałami, ale są trwaniem cennych interfaktów między faktami.

Władza zmysłu myslącego bilateralny zmysł wewnętrzny, który jest powodem łączenia w całość treści faktualnych całościowych [PPM] i szaczegółowych [LPM] wydobywanych przez zmysł wspólny (wzgórze) ze zmysłów zewnętrznych. Zmysł ten w [LPM] łączy także rozumienia wydobywane przez intelekt analityczny z intelektu syntetycznego z danymi zmysłowej władzy pamięci ośrodków mowy. Jest to władza, która mechanicznie dokonuje połączeń, bez rozumienia łączonych treści dlatego powinna być nadzorowana przez intelekt analityczny aby uniknąć błędów poznawczych. Gdy nie jest kontrolowana bezmyślnie łączy pojęcia w błędne wyobrażenia. Działa w obszarze mowy wewnętrznej .

Własnośćlub atrybut - przejaw w fakcie materii (własność istnieniowa) lub wywołaną przez zewnętrzne przyczyny formalne (własność formalna) faktu.

Wytwór - artefakt - dokonane naszym myśleniem scalenie faktów materialnych w nową kompozycję przez mechaniczne wiązanie tych faktów ich własnościami dla pełnienia zadanej im funkcji. Ta kompozycja nie przejawia materialnej jedności, lecz jedność funkcjonalną. Nie ma więc w niej właściwej faktowi materii. Przyczynami wewnętrznymi wytworu są powiązane myślą konstrukcyjną fakty materialne. Przyczyną zewnętrzną wytworu jest właśnie myślenie, komponujące wytwór w widzialną postać wiedzy człowieka. Można powiedzieć, że wytwór jest dosłownie artefaktem - ukonstytuowaną poza nami postacią zmysłową naszej wiedzy.

Zależność (zależna materia) - jest to w materii ślad jej powiązań z formą faktu, gdy ujmujemy fakt strukturalnie. Ten ślad polega na tym, że zależna materia urealnia tylko tę formę, a więc współstanowi z nią fakt materialny.

Zapoczątkowanie - sposób urealnienia pochodnej materii przez materię pierwszą. Polega to na tym, że wewnętrzne tworzywa faktu istnieją wcześniej niż zapoczątkowany fakt, który zapoczątkowany jest przez pochodną materię, która w tym fakcie urealnia i aktualizuje współstanowiące fakt tworzywa formalne. Zapoczątkowanie jest zatem urealnieniem (realność), zaktualizowaniem (aktualność), wyodrębnieniem (odrębność), i zjednoczeniem (jedność) wszystkich treści formalnych faktu. Pochodna materia trwa dzięki jej mocy materialnego przyczynowania, a zarazem urealniania, aktualizowania i jednoczenia wewnątrzfaktualnej treści formalnej faktu.

Zło - w sensie faktologicznym - materialnym nie istnieje: jest brakiem dobra faktu. W sensie fizycznym jest brakiem w fakcie jakichś właściwych faktowi własności. W sensie moralnym jest niezgodnością wybranych działań z faktualnością jako główną zasadą wyboru tych działań. Dokładnie mówiąc, zło to brak dobra lub własności faktu materialnego np. brak części ciała ręki jest złem fizycznym, błędny wybór jest złem moralnym - brakiem jakiegoś dobra. Zło, realnie dokuczliwe, jest tylko wartościującym (aksjologicznym) ujęciem braku.

Zmysłowe władze poznawcze - funkcjonalnie związane z organem cielesnym podmioty doznawania i ujmowania własności fizycznych faktów materialnych. Wyróżnia się bierne zmysły zewnętrzne, pobudzane przez własności do ich odbioru, np. wzrok, słuch, dotyk, powonienie, smak, oraz wyróżnia się czynne zmysły wewnętrzne, przekształcające treści wrażeniowe odebrane przez zmysły zewnętrzne: zmysł wspólny, wyobraźnia czynna, wyobraźnia bierna - czyli pamięć, zmysł rozumny, ośrodki mowy. Zmysły są bilateralne: w lewej półkuli mózgu specjalistyczne, w prawej półkuli mózgu syntetyczne.

KONTAKT
ratchem@chem.pl